Untitled Document
 
www.yaklasansaat.com







 

Dünyamız/ Küresel Isınma/ "Ozon Kalkanı" İncelirken "Ozon Kirliliği" Artıyor/Küresel Isınma ve Ozon İncelmesinin Süreçleri

KÜRESEL ISINMA VE OZON İNCELMESİNİN SÜREÇLERİ   

Ozon, bir sera gazıdır. Atmosferdeki ozon dağılımı ile, iklim değişikliği arasında önemli ilişki vardır. Geçtiğimiz 10 yıllık dönemlerde oluşan, stratosferik ozondaki incelme ve küresel troposferik ozondaki artışlar, iklim değişikliğine katkıda bulunmaktadır. Küresel ısınmanın bir sonucu olarak, ozon düzeyleri, yeryüzünde artmıştır. İklim değişikliğini etkileyen bu katkılar önemlidir. Ancak diğer tüm sera gazlarının toplam katkısı ile karşılaştırıldığında, bu etkinin sınırlı olduğu görülür.

Kloroflorokarbon (CFC), Hidrokloroflorokarbon (HCFC) ve Halonlar gibi, ozon incelten gazlar, aynı zamanda, iklim değişikliğine de katkıda bulunmaktadır. Bu nedenle ozon ve İklim Değişikliği arasında, dolaylı bir ilişki vardır.

OZON İNCELMESİNİN SÜREÇLERİ

Dünya'daki insan aktivitelerine bağlı, stratosferik ozon İncelmesindeki aşamalar:
1) Halojen kaynaklı gazlar, insan aktiviteleri ve doğal işlemlerle yeryüzeyine atılır.
2) Halojen kaynaklı gazlar, atmosferde toplanır, rüzgar ve diğer hava hareketleriyle, atmosferin alt tabakalarına dağılır.
3) Halojen kaynaklı gazlar, hava hareketleriyle stratosfere taşınır.
4) Çoğu Halojen kaynaklı gaz, stratosferde, Güneş'ten gelen ültraviyole(UV) radyasyonla, kimyasal reaksiyona girerek, etkili halojen gazlara dönüşür.
5) Etkili halojen gazlar, tropikal enlemler dışında, tüm küre üzerinde,stratosferik toplam ozonun, kimyasal bozulmasına sebep olur. Kutuplu stratosferik bulutlar, kutup bölgesinde, kışın ve ilkbaharda, halojen gazlar vasıtasıyla, ozon tabakasındaki incelmeyi artırır.
6) Etkili halojen gazları içeren hava, traposfere döner ve bu gazlar, bulut ve yağmur içerisindeki nemle, havadan yeryüzeyine uzaklaştırılır.


ETKİLİ HALOJEN GAZLARI 

İnsan aktivitelerinin ve doğal işlemlerin yaydıkları, stratosfer için, klor ve brom içeren gazların, önemli kaynağıdır. Güneş'ten gelen ultraviyole(UV) radyasyona maruz kalan halojen kaynaklı gazlar, yine klor ve brom içeren daha etkili gazlara dönüşürler. Stratosferik ozonu tahrip eden etkili gazların, önemli örnekleri, klormonoksit (ClO) ve brommonoksit (BrO) dir. Bunlar ve diğer etkili gazlar, ozon tabakasını incelten "katalitik" reaksiyon çevrimine katılırlar.

KLOR VE BROM REAKSİYONLARI VE OZON TAHRİBATI

Klor ve brom içeren etkili gazlar, iki veya daha fazla ayrı reaksiyondan oluşan 'katalitik çevrim' içerisinde, stratosferik ozonu, yok eder. Sonuç olarak, tek bir klor ve brom atomu, başlattığı zincirleme reaksiyonla, yüzlerce ozon molekülünü yok edebilir. Bu yolla, etkili klor ve bromun küçük bir miktarı, ozon tabakası üzerinde, önemli bir tahrip gücüne sahiptir. Özellikle ozon yok etme reaksiyonlarında etkili gaz olan klormonoksit, kışın ve ilkbaharda çok yüksek seviyelere ulaşır. Bu sebeple, kutup bölgelerinde, büyük tahribat oluşur.

Bir takım endüstriyel işlemler ve tüketim ürünleri; halojen kaynaklı gazların, atmosferik yayılımını sağlar. Bu gazlar, ozon tabakası için, zararlı olduğu bilinen, klor ve brom atomlarını içerir. Örneğin, Kloroflorokarbonlar (CFC'ler) ve Hidrokloroflorokarbonlar (HCFC'ler) ki, bunlar, hemen hemen tüm buzdolabı ve klima sistemlerinde kullanılır. Sonuç olarak bu gazlar, klor atomlarının ayrıştığı, stratosfere ulaşırlar.Böylece klor, ozon tabakasını tahrip eden zincirleme reaksiyonu başlatır. Aynı şekilde yangın söndürücülerde kullanılan brom atomu da, benzer şekilde ozon yıkıcılığı yapmaktadır.


YERYÜZÜ OZONU'NDAKİ ARTIŞ VE ZARARLARI

Atmosferi kirleten endüstriyel artıkların, bu yüzyılın ortasına kadar, yeryüzü ozon düzeylerini, %25 artıracağı hesaplanıyor. Soya tarımının ana merkezleri olan, Çin ve ABD'nin orta batı eyaletlerindeyse, bu artışın iki yada üç kat fazla olması bekleniyor. Yeryüzü ozonu, fotosentez sürecinde, yaşamsal öneme sahip olan 'rubisco' denen enzimi, yıkıma uğratan, etkili moleküller üretiyor. Ayrıca, yaprakların daha hızlı biçimde yaşlanmasına yol açıyor.
Sonuç olarak,İnsan kaynaklı etkiler, Ozon tabakasının ozon miktarında azalmaya, yeryüzü ozonunda ve Dünya yüzeyine ulaşan morötesi ışınım (UV) miktarında artışa, sebep olmaktadır.


OZON YIKIMINA KARŞI ALINAN ÖNLEMLER

16 eylül 1987'de, Montreal'de bulunan, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nün ana merkezinde,  Montreal sözleşmesi imzalandı. Bu anlaşma,ozon tabakasına zarar verdiği bilinen kimyasalların, üretimi ve kullanımında, dünya ülkelerine yasal yükümlülükler getirdi. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Montreal Sözleşmesi hedeflerine ulaşmak için, bütün ülkelerin, üzerlerine düşeni yapması halinde, ozon tabakasının, yaklaşık 50 sene sonunda, kendini yenileyebileceği varsayılıyor.

2002 yılının Kasım ayında, Roma'da yapılan ve yaklaşık 100 hükümetin temsilcilerinin katıldığı toplantıda, bir protokol imzalandı. Gelişmemiş ülkelere yardım edilerek, ozona zarar veren kimyasalların, önümüzdeki 3 sene içerisinde, azaltılması gündeme alındı. Protokol dahilinde, gelişmekte olan ülkelerin, kloroflorokarbon(CFC) bileşiklerinin üretimi ve kullanımının, 2005 yılında yarıya indirmeleri, 2007 yılındaysa %85 azaltmaları, bekleniyor. CFC'lerin üretim ve kullanımı, gelişmiş ülkeler tarafından 1996 yılında, tamamen durduruldu. Aynı sözleşme, ozon tabakasına zarar veren brom bileşiklerinin kullanımını da, kontrol altında tutuyor. Montreal Sözleşmesi'nin yasakladığı, CFC'ler ve brom içerikli halonlar, uzun ömürlü olmaları sebebiyle, halen atmosferde, yüksek yoğunluklarda bulunuyor. Ozon kaybında, klor ve brom bileşiklerinin yanında, sıcaklık değişimleri de önemli rol oynamaktadır.
  

SONUÇ


1979

1998

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Ozon tabakası, Geçtiğimiz yüzyıl sonlarında, tehlikeli bir yok oluş sürecine girmiş bulunmaktaydı. Bugün, Antarktika üzerindeki ozon deliği, şimdiden Avrupa Kıtası'nın büyüklüğüne erişmiş durumda. 2005 ilkbaharda, kuzey kutbu üzerindeki, ozon kayıpları da, soğuk kışın etkisiyle, rekor düzeye ulaşmış bulunmaktadır. Sevindirici gibi gözükense, tüm yerküre üzerindeki incelmenin, önceki yıllara göre azalmasıdır.

Stratosferdeki "yeryüzüne uzak ozon tabakası", Dünyamızdaki insan, hayvan ve bitkisel canlı hayatının devamı için, son derece önemli ve vazgeçilmez  koruyucu bir kalkandır. Stratosferik 'yeryüzüne uzak ozon tabakası'nın incelmesi veya delinmesi, Dünya'daki yaşam için, yıkıcı olacaktır. Çünkü, yüksek frekanslı(kısa dalgalı) morötesi Güneş ışınları(UV), "ozonik kalkan"ı bozulmuş Dünyamızı, engelsiz ziyaret edeceklerdir. Diğer taraftan, Troposferdeki "yeryüzüne yakın ozon" miktarının artması da, yine yukarda ifade edildiği gibi, canlı hayatını olumsuz etkileyecektir.

Dr. Halil Bayraktar
yaklasansaat.com

 

Kaynaklar:
1) Bilim ve Teknik, Mart 2003, Ekim 2005, Mayıs 2005.
2) Yüksel Özalp, DMİ Uzmanı web sitesi. 
3) meteor.gov.tr


Untitled Document
ys@yaklasansaat.com

ana sayfa| evren| gezegenler| dünyamiz| dinler| eski kavimler| cin-şeytanlar| haberler| yorum-analiz| seslendirmeler| videolar| site haritası| iletişim| forum| ys kitapları

Bu sitedeki yazı, resim ve dökümanlar, kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.